Dlaczego współczesna architektura klasyczna wciąż budzi kontrowersje? Rozmowa z Tomaszem Gerasem

Tomasz Geras - rysunek satyryczny

Dlaczego współczesna architektura klasyczna wciąż budzi kontrowersje? Rozmowa z Tomaszem Gerasem

Architektura klasyczna nie musi być jedynie wspomnieniem przeszłości. Może być żywym, rozwijanym współcześnie nurtem, oferującym alternatywę wobec dominujących tendencji projektowych. W Polsce jego rozwój wciąż napotyka jednak bariery edukacyjne i środowiskowe. O potrzebie przywrócenia tradycyjnych form do współczesnego projektowania i własnych doświadczeniach zawodowych, a także o przyszłości architektury klasycznej opowiedział Tomasz Geras, który prowadzi swoją pracownię Pracownia Projektowa Architektura Klasyczna.

Piotr Gadomski: Ukończył Pan architekturę na Politechnice Warszawskiej. Czy podczas studiów miał Pan możliwość nauczenia się projektowania budynków w stylach przedmodernistycznych? Jakie było podejście wykładowców do tego rodzaju architektury?

Tomasz Geras: Niestety, wydział zupełnie nie przygotowywał do projektowania w stylach tradycyjnych. Program nauczania i nastawienie większości wykładowców zdecydowanie zniechęcały do samodzielnych prób w tym kierunku. Co jednak najważniejsze, o Nowej Architekturze Klasycznej wspominano na uczelni incydentalnie lub wcale. Po raz pierwszy zetknąłem się z tym prądem dopiero na trzecim roku - podczas gościnnego wykładu Leona Kriera. Zrobił na mnie olbrzymie wrażenie.

Skąd czerpał Pan wiedzę i umiejętności potrzebne do samodzielnego projektowania w stylach klasycznych?

Przede wszystkim dotarłem do literatury historycznej, systemowo porządkującej teorię przedmiotu. Stanowiło to poważne wyzwanie, ponieważ większość łatwo dostępnych opracowań to raczej „katalogi” historycznego ornamentu niż podręczniki projektowania. Bardzo wiele czasu poświęciłem też żmudnym ćwiczeniom warsztatowym, polegającym na świadomym, krytycznym przerysowywaniu wybitnych budynków klasycznych – z planów i z natury. Uzupełnieniem tej ścieżki był kurs w Engelsbergu, gdzie miałem niepowtarzalną okazję uczestniczyć w zajęciach prowadzonych przez praktykujących architektów klasycznych; w tym takich mistrzów gatunku, jak Robert Adam.

Tworzył Pan wizualizacje przedstawiające budynki (głównie warszawskie) w alternatywnych, neoklasycznych odsłonach. Który z istniejących obiektów Pana zdaniem najbardziej zasługiwałby na taką architektoniczną metamorfozę?

Sądy na warszawskim Placu Krasińskich. To wybitna i bardzo konsekwentna architektura, ale w istniejącej lokalizacji trudno mi pogodzić się z jej skalą. Co ciekawe, ten budynek wykorzystuje pewne motywy klasyczne. Robiąc to jednak w sposób niedosłowny, mimowolnie rozmywa kryteria dotyczące optymalnych rozmiarów pewnych elementów. To częsty problem architektury „nawiązującej” do przeszłości, ale odżegnującej się od „dosłownych cytatów”.

Projektuje Pan głównie budynki jednorodzinne w stylu klasycznym. Czy klienci sami zgłaszają się z takimi oczekiwaniami, czy często trzeba ich przekonywać, że tradycyjna architektura może być atrakcyjnym rozwiązaniem?

Mamy duże szczęście do inwestorów. Jeśli nawet nie są pewni, czego chcą, to potrafią wyraźnie powiedzieć, czego nie chcą: najczęściej są to nowoczesne stodoły i minimalistyczne domy-kostki, ale też rezydencje klasyczne z większości projektów gotowych. Kiedyś na wykładzie słyszałem, że w życiu każdego architekta przychodzi ponury moment, w którym inwestor zgłasza się po projekt dworku – a zadaniem architekta jest odwieść go od tego pomysłu. Zdarzało mi się przekonywać klientów, że pewne ich założenia warto zrewidować; ale nigdy nie musiałem dowodzić im, że mają zły gust lub mylą się co do swoich marzeń.

Tomasz Geras - projekt dworku w Rzeszowie

Dlaczego warto dziś decydować się na budowę domu w stylu klasycznym?

Przede wszystkim dom w stylu klasycznym będzie starzeć się z godnością. Nawet nabierając nieuniknionej patyny zachowa powagę, której oczekujemy od rzeczy trwałych i przemyślanych. To jest w architekturze ogromna, kluczowa wartość; nieosiągalna tam, gdzie projekt powstawał w pościgu za efemerydą mody czy iluzją „nowoczesności”. Doskonale widać to po cenach nieruchomości na rynku wtórnym. Z dwóch budynków o identycznym metrażu dziewiętnastowieczny pałacyk prawie zawsze osiągnie wyższą wartość, niż willa z lat 2000.

Na ile współczesny dom w stylu klasycznym może łączyć tradycyjną estetykę z nowoczesnymi rozwiązaniami funkcjonalnymi i technologicznymi?

Nie ma w tej kwestii żadnych ograniczeń. Istnieją jednak pewne rozwiązania klasyczne, które przy współczesnym reżimie technologicznym i prawnym mogą być trudniejsze w wykonaniu, niż np. 70 lat temu. To wszystko wpływa na nieco indywidualny charakter współczesnych realizacji neotradycyjnych. Marian Lalewicz pisał, że jeśli architektura naprawdę podlega wpływom „ducha czasu” to jest to zjawisko nieuniknione i nie ma potrzeby owego „ducha” świadomie poszukiwać. W przytoczonym sensie z pewnością miał rację.

Czy architekt projektujący w stylu klasycznym musi dziś wykazywać się większą odwagą niż architekt tworzący w nurcie modernistycznym?

Z pewnością tak, ponieważ wiąże się to z podważaniem pewnego status quo. Spotkałem kiedyś zagranicznego architekta, od którego odwrócili się wszyscy koledzy po fachu - właśnie dlatego, że postanowił tworzyć w stylu klasycznym. Inny zapoznany projektant wspominał, że ze względu na niezwykle intensywną krytykę ze strony środowiska każdego ranka musiał „zakładać na siebie zbroję”. Przetrwał to i obecnie jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli nurtu neotradycyjnego na świecie. Należy jednak zauważyć, że obie historie dotyczą mocno dojrzałego pokolenia architektów – w ostatnich latach dyskurs staje się trochę bardziej spluralizowany. Na pewno stanowi to ogromną zasługę „Architectural Uprising”.

Tomasz Geras - projekt dworku pod Bydgoszczą

Jaki jest największy mit na temat architektury klasycznej, z którym się Pan spotkał?

Że „architektura klasyczna nie jest współczesna”, a jej projektowanie w chwili obecnej to jakaś zbrodnia na kontinuum czasoprzestrzennym. Mit ten funkcjonuje również w wielu wersjach pokrewnych, ale rdzeniowo stanowi jeden z najtwardszych dogmatów modernistycznej estetyki. Swoją drogą to zdumiewające, że przez ostatnie sto lat zdołał całkowicie oderwać się od pierwotnego kontekstu filozoficznego.

Jak ocenia Pan pozycję współczesnej architektury klasycznej i tradycyjnej w Polsce na tle innych krajów? Czy pod względem liczby realizacji i ich jakości Polska wypada stosunkowo dobrze, czy raczej pozostaje w tyle?

Niestety, architektura tradycyjna w Polsce to wciąż domena domów jednorodzinnych. W tym sensie zdecydowanie odstajemy od takich krajów jak Francja czy Stany Zjednoczone; gdzie klasyczne osiedle, kościół czy kampus uniwersytecki nie jest niczym szczególnie zaskakującym. Krajowych realizacji w duchu tradycyjnym przybywa, choć większość z nich to bardziej „dekorowany modernizm” niż „zmodernizowana klasyka”. Z tego powodu zastanawiam się, czy rezydencje w duchu „modern classic” nie podzielą losu tak popularnych w latach 90. „nowoczesnych dworków”. Po dwóch dekadach widzimy w tych domach już głównie to, co je od prawdziwych dworków niefortunnie odróżniało.

Co Pana zdaniem stanowi obecnie największą przeszkodę w rozwoju takiej architektury w Polsce?

Można wymienić bardzo wiele takich przeszkód, ale najpoważniejsza to chyba brak projektowania form klasycznych w programach nauczania polskich politechnik. Z jednej strony student chcący opanować ten język może nie znaleźć na uczelni żadnej realnej pomocy. Z drugiej – inwestor potrzebujący projektu w duchu tradycyjnym będzie miał wiele trudności ze znalezieniem architektów, którzy wykonają zadanie poprawnie.

Tomasz Geras wygłaszający wykład pt. „Architektura klasyczna w XXI wieku” podczas otwarcia wystawy „Klasyczne Formy – Współczesne Wizje” w Klasztorze Jezuitów w Poznaniu

Czy Pana zdaniem dominująca pozycja SARP-u w organizacji i przeprowadzaniu konkursów architektonicznych sprawia, że system ten sprzyja przede wszystkim architekturze modernistycznej, ograniczając szanse na zwycięstwo projektów klasycznych i tradycyjnych?

Żaden architekt nie zgłosi na konkurs projektu klasycznego wiedząc, że jury jest programowo przeciwne takiej estetyce. Z analogicznych powodów w okresie socrealizmu nikt nie wysyłał na konkursy projektów, utrzymanych w duchu funkcjonalistycznego minimalizmu. To wszystko oczywiście wpływa na wygląd najbardziej reprezentacyjnych realizacji.

Nie da się ukryć, że na większości branżowych portali architektonicznych stosunkowo rzadko pojawiają się informacje o nowych realizacjach w stylu klasycznym i tradycyjnym. Niewiele miejsca poświęca się również odbudowom historycznych budynków. Z czego, Pana zdaniem, wynika taka sytuacja?

Wydaje mi się, że mediom trudno jest spojrzeć na takie budynki w kontekście szerszego nurtu neotradycyjnego. Być może postrzegają je jako izolowane ekscesy, których „nie wypada” nagłaśniać. Ponadto, retrospektywny – bądź co bądź - charakter omawianej architektury utrudnia dostrzeżenie, że współcześnie ma ona znacznie większy potencjał do zaskakiwania i zwracania uwagi niż kolejny, minimalistyczny prostopadłościan. To poważne przeoczenie, bo przecież najciekawsze jest zawsze to, czego widzimy najmniej.

Tomasz Geras - projekt rezydencji w stylu klasycznym

Gdyby miał Pan przekonać osobę sceptycznie nastawioną do architektury klasycznej za pomocą jednego argumentu, co by Pan powiedział?

Jeszcze nigdy nie spotkałem się z przeciwnikiem architektury klasycznej jako takiej, bo nawet najzatwardzialszym modernistom zdarza się bez skrupułów prowadzić swoje pracownie w dziewiętnastowiecznych kamienicach. Jedyni znani mi sceptycy protestowali przeciwko projektowaniu budynków tradycyjnych w tak zwanych „naszych czasach”, ich zarzuty miały więc charakter typowo historycystyczny. Trudno obalić je za pomocą jednego, zwięzłego argumentu. Zwróciłbym jednak uwagę, że będąc naprawdę obiektywnym „współczesność” można definiować jedynie jako wypadkową wszystkich aspektów rzeczywistości – również wtedy, gdy wiąże się to z pozornymi paradoksami. W tym sensie nawet projektując gotycką elektrownię atomową nie postępuję bardziej lub mniej współcześnie, niż gdybym projektował dekonstruktywistyczny klasztor.

Dziękujemy za rozmowę i życzymy dalszych sukcesów!

_______________________

Tomasz Geras – architekt, absolwent Politechniki Warszawskiej i projektant budynków w stylu klasycznym. Prowadzi pracownię Pracownia Projektowa Architektura Klasyczna.

Zachęcamy do zobaczenia wszystkich projektów na stronie: Pracownia Projektowa Architektura Klasyczna.

Profil pracowni na FB.